ઉમરગામમાં દમણગંગા સિંચાઈ યોજના નિષ્ફળતાના આરે: ખેડૂતોનો ખેતી પરથી મોહભંગ | Daman Ganga Irrigation Scheme Umargam: Farmers Abandon Canals as Water Dries Up

Daman Ganga Irrigation Scheme Umargam ના જે સપનાઓ સાથે ત્રણ દાયકા પહેલા પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો, તે આજે ધૂળ ખાતા નજરે પડી રહ્યા છે. ઉમરગામ તાલુકાના ધરતીપુત્રોને ઉનાળુ પાક લેવામાં મદદ મળે અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત થાય તેવા ઉમદા આશય સાથે વર્ષ 1985/86 માં આ મહત્વકાંક્ષી યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ સમયના વહેણની સાથે આ યોજના ખેડૂતો માટે આશીર્વાદને બદલે માત્ર કાગળ પરની યોજના બનીને રહી ગઈ છે. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે તૈયાર થયેલું નહેરોનું જાળું આજે પાણી વગર સૂકીભટ્ટ ભાસી રહ્યું છે, જે જોઈને કોઈપણ ખેતીપ્રેમીનું હૃદય દ્રવી ઉઠે તે સ્વાભાવિક છે.

વર્ષ 1995/96 માં જ્યારે પ્રથમ વખત આ નહેરોમાં પાણી વહેતા થયા હતા, ત્યારે ખેડૂતોમાં એક નવો આશાવાદ જાગ્યો હતો. ઉમરગામના 33 ગામોના હજારો ખેડૂતોએ આશા રાખી હતી કે હવે તેમને વર્ષમાં બે થી ત્રણ પાક લેવાની સુવિધા મળશે. પરંતુ આજે વર્ષ 2026 માં સ્થિતિ એટલી હદે વણસી ગઈ છે કે જે ખેડૂતો માટે આ યોજના બની હતી, તે જ ખેડૂતો આજે નહેરના પાણીથી મોઢું ફેરવી રહ્યા છે. આ યોજનાનું લોજિકલ વિસ્તરણ કરવાને બદલે તે ઉદ્યોગોના હિત માટે વધુ વપરાતી હોય તેવું ચિત્ર સ્પષ્ટપણે ઉપસી રહ્યું છે.

દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ હેઠળ ખેડૂતોની સંખ્યામાં ચિંતાજનક ઘટાડો

દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ ના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો તે ખૂબ જ ચોંકાવનારા છે. યોજનાના પ્રારંભિક તબક્કે ઉમરગામ તાલુકાના અંદાજે 2,000 થી વધુ ખેડૂતો સિંચાઈ માટે નહેરના પાણીનો ઉપયોગ કરતા હતા. આ તે સમય હતો જ્યારે ખેડૂતો શેરડી, શાકભાજી અને ડાંગર જેવા પાકો દ્વારા સારું વળતર મેળવતા હતા. પરંતુ છેલ્લા 30 વર્ષોમાં આ સંખ્યામાં ધરખમ ઘટાડો નોંધાયો છે. હાલમાં માત્ર 195 થી 200 જેટલા ખેડૂતો જ નહેરના પાણી માટે પોતાની નોંધણી કરાવે છે.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે 90 ટકા ખેડૂતોએ સિંચાઈ યોજનાનો ત્યાગ કર્યો છે. ખાસ કરીને રેલવેની પૂર્વ પટ્ટી વિસ્તારના જૂજ ખેડૂતો જ અત્યારે આ યોજના સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે. પશ્ચિમ વિસ્તાર અને અન્ય ગામોમાં નહેરોની હાલત એટલી ખરાબ છે કે ત્યાં પાણી પહોંચતું જ નથી અથવા તો ખેડૂતોએ ખેતી કરવાનું જ માંડી વાળ્યું છે. સિંચાઈ વિભાગ માટે આ એક મોટો પરાજય ગણાવી શકાય, કારણ કે જે સેંકડો એકર જમીન સંપાદિત કરીને નહેરો બનાવવામાં આવી હતી, તેનો મૂળ હેતુ જ માર્યો ગયો છે.

ખેતી છોડવા પાછળના જવાબદાર પરિબળો અને ખેડૂતોની વ્યથા

દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ નો લાભ લેવાનું ખેડૂતોએ કેમ બંધ કર્યું? તેની પાછળ અનેક સામાજિક અને આર્થિક કારણો જવાબદાર છે. સૌથી મોટું કારણ વળતરનો અભાવ છે. આજે મોંઘા બિયારણ, રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશક દવાઓના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, જેની સામે ખેતીના પાકના ભાવો એટલા વધ્યા નથી. ખેડૂતોને દિવસ-રાત મહેનત કર્યા પછી પણ જ્યારે ખર્ચ જેટલું વળતર ન મળે, ત્યારે તેઓ ખેતી છોડવા મજબૂર બને છે.

બીજું મહત્વનું કારણ ઉમરગામ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વિકસેલા ઉદ્યોગો છે. સરીગામ અને ઉમરગામ જીઆઈડીસીમાં મજૂરોને ખેતી કરતા વધુ વળતર મળે છે, જેના કારણે ખેતી માટે મજૂરોની ભારે અછત સર્જાઈ છે. જે મજૂરો ઉપલબ્ધ છે તેઓ ખૂબ ઊંચી મજૂરી માંગે છે, જે સામાન્ય ખેડૂતને પરવડતું નથી. આમ, મજૂરીના દરોમાં વધારો અને ખેતીમાં ઘટતું વળતર એ ખેડૂતો માટે પડતા પર પાટું સમાન સાબિત થયું છે.

રખડતા ઢોર અને જંગલી પ્રાણીઓનો આતંક

ખેતી છોડવા પાછળનું એક સૌથી મોટું અને વ્યવહારુ કારણ રખડતા ઢોરો અને જંગલી પ્રાણીઓનો ત્રાસ છે. ઉમરગામ તાલુકાના ખેડૂતો ત્રાહિમામ પોકારી ઉઠ્યા છે કારણ કે રખડતા ઢોર રાત્રિના સમયે ખેતરોમાં પ્રવેશીને ઊભા પાકનો સોથ વાળી દે છે. ખેડૂતોએ લાખો રૂપિયા ખર્ચીને ખેતરોની આસપાસ ફેન્સિંગ (તારની વાડ) કરી હોવા છતાં, આ પશુઓ તેને તોડીને અંદર ઘૂસી જાય છે. ચોમાસામાં લેવાતા ડાંગરના પાકને પણ હવે ખેડૂતોએ અલવિદા કરી દીધું છે કારણ કે રખડતા ઢોર કઈ જ બાકી રાખતા નથી.

📍 તમે જાણવું જોઈએ એ અહીં છે : માલુંગીમાં શિક્ષણ માટે દીકરીઓની જીવના જોખમે હોડી સફર [BIG BREAKING] | Girls Risk Lives Crossing River for School in Kaprada

આ ઉપરાંત ડુક્કરો અને મોર દ્વારા પણ ખેતીના પાકને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે. ડુક્કરોનો ત્રાસ એટલો વધ્યો છે કે તેઓ કંદમૂળ, નાળિયેરીના રોપા અને કેળના ઝાડનો ખાત્મો બોલાવી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોરની સંખ્યા વધતા તેઓ પણ શાકભાજી અને અનાજના પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે. વન્ય જીવો અને રખડતા પશુઓના આ સંકટ સામે લડવા માટે ખેડૂતો પાસે કોઈ સચોટ ઉપાય નથી, પરિણામે તેઓ ખેતી કરવાનું જ છોડી રહ્યા છે.

દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ: માત્ર ઉદ્યોગો માટે જ પાણી?

આજની સ્થિતિ જોતા એવું લાગે છે કે દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ હવે માત્ર સરીગામ અને આસપાસના ઉદ્યોગોને પાણી પૂરું પાડવા માટેનું જ સાધન બની ગઈ છે. નહેરો ભલે સૂકી હોય, પરંતુ ઉદ્યોગોને તો સતત પાણી મળી રહ્યું છે. ખેડૂતોનો આક્ષેપ છે કે સરકારની પ્રાથમિકતા હવે ખેતીને બદલે ઉદ્યોગો તરફ વળી ગઈ છે. જે પાણી ખેડૂતોના ખેતર સુધી પહોંચવું જોઈએ, તે ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતો સંતોષવામાં વપરાઈ રહ્યું છે.

આ એક ગંભીર અન્યાય છે, કારણ કે યોજનાના દસ્તાવેજોમાં કૃષિ સિંચાઈને સર્વોચ્ચ અગ્રિમતા આપવામાં આવી હતી. સરીગામ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ એરિયામાં પાણીની માંગ સતત વધી રહી છે અને સિંચાઈ વિભાગ પણ તે માંગને પૂરી કરવામાં વધુ રસ દાખવી રહ્યો હોય તેમ જણાય છે. જો આ જ ગતિ ચાલુ રહી તો આવનારા થોડા વર્ષોમાં ઉમરગામમાં ખેતી માત્ર ઇતિહાસના પાનાઓ પર જ રહી જશે અને સમગ્ર વિસ્તાર કોંક્રિટના જંગલોમાં ફેરવાઈ જશે.

સિંચાઈ વિભાગમાં સ્ટાફની અછત અને ખાડે ગયેલું વહીવટી તંત્ર

દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ ના નિષ્ફળ જવા પાછળ વહીવટી તંત્રની નિષ્ક્રિયતા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. જ્યારે આ યોજના શરૂ થઈ ત્યારે વિભાગ પાસે 63 જેટલા કર્મચારીઓનો કાફલો હતો, જે નહેરોની જાળવણી અને પાણીના વિતરણનું ધ્યાન રાખતા હતા. પરંતુ આજે આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર 22 પર આવી ગઈ છે. જેમાં માત્ર 6 કાયમી કર્મચારીઓ છે અને બાકીના 16 રોજમદાર મજૂરો છે.

આટલા ઓછા સ્ટાફ સાથે સેંકડો કિલોમીટર લાંબી નહેરોનું સંચાલન કરવું અશક્ય છે. નહેરોમાં કચરો જામી જવો, નહેરો તૂટી જવી કે લીકેજ થવું જેવી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવા માટે કોઈ સક્ષમ તંત્ર નથી. સિંચાઈ વિભાગના અધિકારીઓ પણ સ્ટાફની અછતનું બહાનું ધરીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી રહ્યા છે. વહીવટી તંત્રની આ શિથિલતાને કારણે ખેડૂતોનો વિશ્વાસ યોજના પરથી ઉઠી ગયો છે.

લાખોનો ખર્ચ છતાં નહેરો ‘શોભાના ગાંઠિયા’ સમાન

સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે જ્યારે ખેડૂતોની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે અને નહેરો સૂકીભટ્ટ છે, ત્યારે સરકાર દર વર્ષે આ નહેરોની મરામત અને જાળવણી પાછળ લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ કરી રહી છે. દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ હેઠળની નહેરોમાં વર્ષાઋતુમાં કચરો સાફ કરવા કે નાની-મોટી મરામત કરવાના નામે દર વર્ષે મોટા બિલો ફાડવામાં આવે છે. પરંતુ જમીની હકીકત એ છે કે નહેરોની સ્થિતિ જૈસે-થે જ છે.

ખેડૂતો પૂછી રહ્યા છે કે જો પાણી ખેતર સુધી પહોંચતું જ નથી, તો આ લાખો રૂપિયાની મરામત કોના માટે કરવામાં આવે છે? શું આ માત્ર સરકારી નાણાંનો વ્યય છે? અનેક જગ્યાએ નહેરો પર ઝાડી-ઝાંખરા ઉગી નીકળ્યા છે અને કેટલીક જગ્યાએ તો નહેરની જમીન પર દબાણો પણ થઈ ગયા છે. સેંકડો એકર જમીન જે ખેતી માટે સંપાદિત કરવામાં આવી હતી, તે આજે બિનઉપયોગી પડી રહી છે, જે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું નુકસાન છે.

શું ઉમરગામમાં ખેતીનો યુગ આથમી રહ્યો છે?

ઉમરગામ તાલુકો એક સમયે તેની ફળદ્રુપ જમીન અને વિપુલ પાક માટે જાણીતો હતો. પરંતુ દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ ની નિષ્ફળતા અને બદલાતી આર્થિક પરિસ્થિતિએ ખેતીને જોખમમાં મૂકી દીધી છે. ખેડૂતોની નવી પેઢી હવે ખેતીમાં રસ ધરાવતી નથી. તેઓ જીઆઈડીસીમાં નોકરી કરવાનું અથવા શહેરો તરફ પલાયન કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. ખેતી હવે માત્ર વડીલો પૂરતી સીમિત રહી ગઈ છે.

જો સરકાર અને સિંચાઈ વિભાગ ખરેખર ખેતીને બચાવવા માંગતા હોય, તો તેમણે યુદ્ધના ધોરણે પગલાં લેવા પડશે. માત્ર પાણી આપવાથી કામ નહીં ચાલે; ખેડૂતોને રખડતા ઢોરથી રક્ષણ, વાજબી ભાવે ખાતર અને પાકના પોષણક્ષમ ભાવ મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી પડશે. નહેરોનું આધુનિકીકરણ કરીને છેવાડાના ખેડૂત સુધી પાણી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવું પડશે.

નિષ્કર્ષ: ફરી બેઠી કરી શકાય છે દમણગંગા સિંચાઈ યોજના

નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે દમણગંગા સિંચાઈ યોજના ઉમરગામ એ માત્ર એક ઇજનેરી માળખું નથી, પરંતુ હજારો ખેડૂતોની આજીવિકાનું સાધન છે. 30 વર્ષમાં 2000 થી ઘટીને 200 ખેડૂતો પર આવી જવું એ એક લાલબત્તી સમાન કિસ્સો છે. જો હજુ પણ આંખ આડા કાન કરવામાં આવશે, તો આગામી પાંચ વર્ષમાં આ સંખ્યા શૂન્ય પર પહોંચી શકે છે.

ઉદ્યોગોનો વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે ખેતીના ભોગે ન હોવો જોઈએ. સરકાર દ્વારા દર વર્ષે જે મરામત પાછળ ખર્ચ કરવામાં આવે છે, તેનું ઓડિટ થવું જોઈએ અને નહેરોને ફરીથી જીવંત બનાવવી જોઈએ. ઉમરગામના ધરતીપુત્રો ફરીથી શેરડી અને શાકભાજીની ખેતી કરતા થાય તે માટે મજબૂત રાજકીય ઈચ્છાશક્તિની જરૂર છે. નહીંતર, આ કરોડોની યોજના ભવિષ્યમાં માત્ર એક ભૂતકાળ બનીને રહી જશે.

#ઉમરગામસમાચાર #દમણગંગાસિંચાઈયોજના #દમણગંગાસિંચાઈયોજનાઉમરગામ #ખેડૂતસમસ્યા #સિંચાઈવિભાગ #સરીગામજીઆઈડીસી #ખેતીબચાવો #વલસાડન્યૂઝ #પાણીનીતંગી #નહેરયોજના #ગુજરાતખેડૂત #UmargamNews #DamanGangaProject #FarmerIssues #IrrigationFailure

📌 નોંધ / Note:
આ લેખ LokGujarati.com પર પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. લેખમાં રજૂ થયેલી માહિતી જાહેર સ્ત્રોતો, સ્થાનિક જાણકારી, Field Observations અને લેખકના અવલોકન પર આધારિત છે. આ માહિતી ખાસ કરીને Vapi, Valsad, Umbergaon, Bilimora, Navsari, Dang, Dharampur–Kaprada, Daman–Silvassa વિસ્તારના વાચકો માટે ઉપયોગી થાય તે હેતુથી રજૂ કરવામાં આવી છે.

LokGujarati.com નો મુખ્ય હેતુ Gujarati Readers સુધી સાચી, ઉપયોગી, Factual અને Verified Information પહોંચાડવાનો છે, જેથી સમાજ, સંસ્કૃતિ, Lifestyle અને Local Awareness વધુ મજબૂત બને.

જો તમને આ લેખ ઉપયોગી લાગ્યો હોય તો તેને Share કરો અને તમારા વિચારો Comment Section માં જણાવો.
Local information, Culture, Society અને Community-focused Content માટે LokGujarati.com સાથે જોડાયેલા રહો.